Igllin n Σmmuri Mbaṛk iga ɣ yan inmɣuren n uẓawan n Umaziɣ. Mqqar iga igigil, inker-d ɣ tekrrayt d tekctataft, ifeka as Ṛebbi yat tesfekt bahra ixatern ɣ umnid-ad n umarg, tussena n imassen d yat taqqayt n urɣ. May-ann ad t yuln ay-lliɣ iga tabudert idder nit sul, ur ta akkʷ immut. Ẓer at aɣ ka maydd medden lli t yalan lliɣ ssenen is yafuḍ s tegemmi nnes iggʷran.
Zund akkʷ tarwa n tasskt nnes lli ka ittesisn s usnflul, Σmmuri iga ɣ yan lli d-yiwin amaynu lliɣ isbedd nettan d kra ismunen nnes, tarabbut lli bahra ittubdarn : Usman. Waxxa tekka unckk lli tekkan usman lli s as inna walli t innan, anza nnes ɣ uẓawan nneɣ iggut bahra ! S yan wawal yaḍn, tesker yat tegrawla mqqurn lli ilan yat teɣlaɣalt nn-itteggern i tuggugt.
Maxx lli tebedd terabbut-ad ? Ad ur nettu hati iggutn iɣnan lli iran ɣik-ann. Slawattinn ɣ isggʷasen-ann n 70 lliɣ sul tefeka i Ibɛtiyen d Iɛrubiyen lli ur innan ad ka kḍun i Umaziɣ imil ad t ttannayn isker yat tewwuri ilan aswir amaḍlan. Willi ddernin tiwut-ann, hati illa ɣ iguyya nnesen amjiggaṛ iqqurn lli illan ger Nass-Lɣiwan d Usman. Yan nnesen ur ar itteḥidi yan ad ttinin inagan n ɣ akud-ann.
Lliɣ yad tebḍa terabbut, izzugʷaz igllin n Σmmuri ɣ uɣaras nnes d ixf nnes. Macc ur jju nn-yaggug f temagit n uẓawan nnes lli s ttusan dar imiriten d imssfliden nnes. Ad ka igger i tedinant nnes ar tessent is d nettan ay-ann. Tiɣawsiwin lli f a isawal gant bedda tamagit Tamaziɣt, tayri, tarwa d immurkisen yaḍn n tudert.
Waxxa iggʷez Σmmuri akal, tallɣatin lli d-ifel ur sar tent sis ttun medden. Rad bedda iɣama ɣ iguyya nnesen ar t id kʷttin. Zund akkʷ inaẓuṛen iqqburen lliɣ rad nebder Hajj Belɛid, Anccad, Janti d wiyyaḍ d wiyyaḍ. Yah, ur d felen ayda ura igʷmma ura ibgrʷmma, macc felen-d amarg d iwaliwen ur ittemtatn. Ɣay-ann af rad bedda neg Σmmuri ɣ tiṭṭt mqqurn, acku is imqqur, tesssimɣurt taysi nnes. Amsifaḍ a anmɣur ger ismɣuren!
]]>Tirra tga, x kaygatt azmz, x kaygatt advar,imassn n kra v mddn.nkki gix v willi ur ittaran, willi mmi ur ittnm umara v ufus,willi ittun tirra. Waxxa ssn vikkad is tga tirra tawwuri,is ar tmmal avaras ur ifawn ig win tifawin….
Macc ssnvdav iv urix is rad asint tkããaä ulawn n willi imyarn ad fllax ttaran,ar asn nttara….
Acku tirra nu rad asn tkks awal,tfk t i willi nvan,i willi mi rad gn mggu, willi igan imazivn, ur jji tn gin…!Illa kra v mddn ar bdda skarn, ur ar ttaran, nga gisn,illa kra v mddn ar bdda swingimn,ar bdda sawaln…macc ur ar ttaran..nga gisn.
Ar bdda nzddm akccuä, ar sis ssnwan wiyyaä,ar sis rqqan…ar bdda nkkrz ar mggrn wiyyaä;zrgn akæ waman nv, izzlf irifi igran nv.
L
liv ur tlli tirra, nga bdda nkæni, ulawn nv av nsmun tudrt nv: Tawwuri,iswingimn nnx,tumrt nnx, tammara nnx, tayri nnx d iriyn nnx…akudann, wanna d ginv ayt tmazirt iluln,ikkusu ul n babas d mas d aytmas, d ayt tmazirt nns.
Ass ad, tlla tirra,tkkis ax ad nkkusu ulawn,lliv ar nttara, ar nttara kra yaänin ur d ikki ul nnx,ikka d bëëa nnx, bëëa nnx, ur d ikki aåns nnx, is fllav ittrs s taçayt nns, ar tssxsay,imikk s imikk maylli ur ittyaran.Ur d is ar ttinix ad nfl tirra,is rix tirra ad gnt imassn n wulawn nnx,ad nara ma nkkusa,ma ikkan f wulawn nnx,acku tarwa nnx ar tn ssngayn mddn yaänin s mad uran, s mad d ikkan ulawn nnsn nttni,ur ar sul nkka nkæni amr aman d ugårn…!
Azmz ad v nlla iga win tirra,tid igan tinnnx, s tfrkkit ula tinznit,tid av iskarn vmklli nga, tid d ittasin iman nnx x tuççumt v tuççumt n wulawn nx, tad ax igan, xtad, ur sar tlli, iv ur tlli s wawal nnx: Awal nnx ad av igan,iv immut, nmmut.
Ma rad nara?
Ad nara awal nnx, s wawal nnx…ad nra tallasin n id matnx, urarn n isuyas nnx, iwaliwn ddrnin n iwssarn nnx, assavn n igäaä d waylaln,tuga d ijddign nnx,adrar nnx d uzavar nnx, aman nnv, d igadan nnx,ad nra f tumrt nnx, imçyann, d inmvuën nnx, igran, timvriwin, aäan, ussan nnx.
Imikk g kigan ad nnix, iggut mad riv ad t inix, macc ixf n uvaras ittywssan.
Aynna sa nttara,ar ittimvuë ixfayda (capital) nnx.
Iv imun mad urmn willi zrinin g ayt darnv d wiyyaä, nsmd as nn ma nurm nkæni v tudrt nnx, rad issann tarwa nnx ma v nvçan d ma v nunf; vmkann, rad vwin avaras yuvn,aku ur ad alsn i ma nskr.Kra rad yini: Ur akæ nlkm f ma ad akæ, iv nra ad nlkm ma nra.
Rad utv awal, rarv as iniv:llan bdda ivarasn ggutnin lli ttawinin s mani, macc ur gin yan.Iqqand yan ad isti walli rad t isslkm, ur t ibjrt, ur t issrki, ur t igi d wayyaä, v bëëa d uåns nns, iv ira urgaz, nv d tamvart ad ig ma d ur igi, ur igi ma d ira ad t ig. Swawal yaänin, ad ig mad ur igin yat, ur ad fllas nsawal, acku ijla talalit nns, llix sis ur iskir,inix as dax: argaz nvdd tamvart, iv ur igi ntta nit,ur sar ifki maylli mi içäar ad t ifk.ur sar igi maylli mi ivi ad t ig.
Smdv i mayad inix as dax: Iv rad tlkmt f ixsan n babak d mak, d ayt dark, tnvit gik maylli k disn isnyalkamn…
Zun d ukan iv tlkmt, nv ur tlkmt!acku v waåns nnk, gr ak d ixf nnk, ur sar tgit amya!tgit walu, tlqqmt s imëçig.
X tiïï n wiyyaä, willi nn tvawlt gin dark kra yattuyn,ur rad darsn tgt amr imzzi, zun d avama,nvdd arraw smunn t v tsukt; ad ukan tirit ad disn tgt yan s ak ssktin ma darsn tgit; mar babas, ijlan mas…imjli,ur ar ittall ixf, ur ar ittall awal.
]]>G imalass ad izrin, g tmdint n ugadir d mad d sis yakmurn (proche), radio d mnnawt tmsmunin ktin d yan unazur (artiste) amqqran igan amarir (chanteur) lli tt inn ikkan da ismmussu urd ɣas tamazirt n Sus, mac tamurt nɣ akkw, iga t Muhmmad Albnsir lli yafudn zg 18 n usggwas aya Zg usggwas llig hra immut ttunt t tmsmunin d imassn n umsawad ar ass ad, ikut max? Is nzmr ad nini iga aya nn tamatart n ufrak lli hra d ittlaln dar tarwa n imaziɣn? Nennurz (espérer) ad yili mk ann d uggwar.
Giɣ yan g middn lli iwsnin g mnnaw immussutn (activités) ad, mmaɣ ad sslkmɣ i ugdud (public) yat tɣawsa da ttannayɣ is tga tintti (essentielle): Ur nufi nkkni imaziɣn ad nili s tidt (vraiment), iɣ ur llin inbdadn n tussna nɣ,ukan inbdadn ad ur gin ɣas timɣarin d irgazn, mac gan anawn akkw n tussna zund idlisn, d umarg,d iɣrman, d tmlsa d tiram… Lli yadlli igan g tɣrma nɣ (civilisation).
Amukris n imaziɣn iga t lliɣ ngaran nɣd sngaran tn d tɣrma nsn d tussna nsn; willi ur irin ad sul ilin imaziɣn, bikksn ad snɣubun (exterminer) aylli akkw igan intti g tmagit nsn (identité), dfarn mnnawt tɣarasin: Da zzimziyn ( mépriser) atig n tutlayt (langue) tamaziɣt lli igan iman (âme) n tɣrma tamaziɣt, tg yat g tutlayin ixatrn, tasi timktit (mémoire) tamaziɣt g tɣzi n izmaz n umzruy nsn, da ttgdaln (interdire) xf tarwa n imaziɣ ad ttlmadn amzruy nsn (histoire) g tizi ann nit, ar asn sslmadn amzruy n i3rabn d wiyyad lli nbdnin timizar n imaziɣn, da ttksn udmawn n tussna d tɣrma tamaziɣt; da smmskaln (changer) ismawn nsn, nɣ fllasn fissn, iɣ tn akkw bdrn da tn addrn d kra n gar askkirlli disn zdin, tasrtit ad (politique)tfka tayafutin (résultats) hrcnin i tawa nɣ; da ttrwaln g tmagit nsn nttni, amzn g tin wiyyad, ssihlnt tn tlɣiwin (causes) n tmizar lli nn fllasn aggugnin uggar mad tn ssihlnt tlɣiwin n tmura nsn, da ttmmtatn, da akkw ttbaqqayn ( exploser ), da ttngadn (se noyer) g ilaln (mers) xf tayri n aylli ɣaln imqqur g walln nsn.Iilmma iɣ d aɣuln tarwa nɣ ar ssitign (estimer) inmɣurn nsn, hati ikut aya nn rad ig assnti (début) n yan ufrak izmr ad aɣ ijjnjm.
]]>Mad isarn alliɣ mmuttin imaziɣn lli tt inn kkanin gan yan uɣrf (peuple) ixatrn mk lli s tn isnuml (qualifier) Bn Xldun g zik alliɣ mzziyn ɣil ad g tmizar nsn?
Iga wad asqqsi imqqurn lli xf ur nufi ad nrar g tizi ad, mac iga asqqsi lli d iqqann ad izziwiz (tourmenter) tarwa n imaziɣn, ur d helli ar d ssnn ayd isarn g umzruy nsn, mac ard smmsskln asurs (situation) lli g llan ass ad. Amukris (le problème) iga t llig d tugtt n willi mi nttini imaziɣn d tmaziɣin ttun amukris ad, acku tamagit tamaziɣt ur sul darsn tgi ɣas yan ufrdis (élément) igzzuln bahra, nɣd ur t akkw tgi g tmgit nsn.
Willi d tilli issnn amukris n imaziɣn s tidt, gan tn willi d tilli frknin s tmagit tamaziɣt, tg darsn (ɣursn) anzgum (souci), talla nsn ( leur existence) tzdi d tmaziɣt; ur as d sul kkin mani, ur asn d tkki mani.
Ur ar sawalɣ xf igdudn n imaziɣn id war afrak lli mi sstunt tmmariwin n tudrt takuyasst (quotidienne) mad gan ula ma rad sul gin, ar sawalɣ xf tufut (élite) g tmaziɣin d imaziɣn willi d tilli uginin ad fsin lah tn, mk lli lah iɣrfan ggutnin n zik.
Asqqsi n: Max allig mzziyn imaziɣn g tmura nsn? Ur d iqqan ad irzm ɣas xf umzruy igrsn (stagné) iqqan ad irzm xf imal, ar t isrus umaziɣ xf ad issn aylli t ur ittajjan ad yimɣur zund akkw ingga ns; tarwa n iɣrfan yadn lli ur ad t zrin s umya iɣ isdus ixf ns ibikks i tmgit ns.
]]>